Geestelijk verzorgers enthousiast over effect terugkeerreizen

'Het geeft een positieve betekenis aan uitzendervaringen'

Volgens humanistisch geestelijk verzorger Bart Hetebrij en legerpredikant Arjen Velema kan een terugkeerreis veteranen helpen bij verwerkingsproblemen na een uitzending. Beide geestelijk verzorgers hebben zelf uitzendervaring en namen op verzoek van het Veteraneninstituut aan terugkeerreizen deel. Dat partners meegaan met een dergelijke reis om 'beeld en geluid' te krijgen bij wat veteranen hebben meegemaakt, juichen zij toe. Velema: "Ik denk dat de terug­keerreis naar Srebrenica relaties verdiept heeft."

Door: Fred Lardenoye

Het zIen van e emoties van deelnemers die bekenden van destijds ontmoetten,heeft tijdens terugkeerreizen op mij een onuitwisbare indruk gemaakt", zegt Bart Hetebrij (53). De humanistisch geestelijk verzorger maakte vorig jaar oktober kort achter elkaar twee terugkeerreizen mee van Libanonveteranen. "Het heeft niet alleen op mij, maar op de hele groep grote indruk gemaakt. Alsof men verre familie na lange tijd weer terugzag. Het gebeurde al gelijk aan het begin. Daarna hoopte iedereen op een derge­lijke ontmoeting. De toon was gezet." Legerpredikant Arjen Velema (53) ont­dekte in 2007 bij een terugkeerreis van Dutchbatveteranen naar Srebrenica dat het er ook heftig aan toe kan gaan bij confrontaties met bekenden van weleer. "Voor de meesten was het twaalf jaar na de val van de enclave de eerste keer dat zij terugkeerden naar het gebied waar zij hun intense en vaak droevige erva­ringen hadden opgedaan. De reis was bijzonder intensief, met name de con­tacten met de vrouwen van Srebrenicawaren buitengewoon confronterend. Er werden door hen grote verwijten gemaakt, diep emotioneel en zeer begrijpelijk. Anderzijds was er ook een begin van verstaan, een enkel gebaar van toenadering, dat helend werkte."

Motieven
Hetebrij werd zelf twee keer uitgezon­den naar Bosnië en enkele jaren geleden nog naar Afghanistan. Hij constateert dat er door veteranen aan een terugkeerreis deelgenomen wordt vanuit verschillende motieven. "Bij een aantal van hen is er, behalve het bezoeken van de posten in het inzetgebied van toen, de behoefte om meer van het land zelf te zien. Anderen zijn op zoek naar de verbondenheid en kameraadschap van toen, die men daarna nooit meer ervaren heeft. Het kan ook andersom: de onderlinge omgang en daarmee in samenhang de kwaliteit van leiding­geven werden destijds als dramatisch ervaren, soms zelfs als traumatiserend. Met deze reis gaat men als het ware op 'herhaling' en hoopt men op parti­cipatie en acceptatie van de groep om zodoende de missie toch nog succesvol te kunnen afronden." Een cruciale vraag die bij vrijwel alle deelnemers leeft, is of de uitzending nut heeft gehad. Hetebrij. 'Als veteranen met eigen ogen zien dat er in het uit­zendgebied veel hersteld en bijgebouwd is, dat de gastvrijheid van de bevolking niet gespeeld is en als 'bekenden' van destijds verzekeren dat hun bijdrage in hun periode nog steeds gewaardeerd wordt, kunnen zij de missie een andere plaats in hun leven geven. Men krijgt eindelijk de erkenning die zolang ont­houden is door de Nederlandse politiek en samenleving na terugkomst." Legerpredikant Velema, die zelf drie keer werd uitgezonden naar voormalig Joegoslavië, zag dat bij de terugkeer­reis naar Srebrenica gezocht werd naar antwoorden op vragen die nog steeds niet beantwoord zijn. "Voor veteranen was het van belang terug te keren naar de plaatsen van destijds. Het betekende een confrontatie met toen, maar ook met het heden. De machteloosheid van VN-militairen aan de ene kant en de gevolgen voor de vrouwen aan de andere kant was een wederkerend thema in de gesprekken die ik ook na de reis met de veteranen had." De legerpredikant wijst ook op het nuttige effect van initiatieven die uit de reis zijn voortgekomen. "Sommige deelne­mers hadden contacten met Bosnische organisaties om kleine projecten op te zetten voor de inwoners van Srebrenica. Dat deed hen goed."

Partners
Hetebrij wijst op het nut van het mee­nemen van partners en andere gezinsle­den, die op deze wijze 'beeld en geluid' krijgen bij de uitzendervaringen van hun naaste. "Erkenning van hen die dichtbij staan, wordt door veteranen zelf ook als heel belangrijk ervaren. Sommigen zijn op zoek naar zichzelf. Zij zijn door ingrijpende ervaringen als gijzeling, schijnexecuties en friendly fire een deel van zichzelf kwijtgeraakt. Zij kunnen niet meer bij hun emotie, anders dan de plotseling opkomende woede-uitbarsting. Partners en kinde­ren zijn daar het slachtoffer van, net als zijzelf." Volgens Hetebrij is de oorlog voor deze veteranen nooit opgehouden. "Het leven verliest daardoor aan kwali­teit, het is overleven. Zij gaan door deze reis de confrontatie aan met zichzelf en het verleden. Veteranen hopen hiermee een meer positieve betekenis aan hun ervaringen te kunnen geven en tevens hopen zij hun meereizende partner daarvan deelgenoot te kunnen maken." Velema heeft dezelfde ervaring opge­daan: "Voor de partners van veteranen was het van grote betekenis om de omgeving te zien waarin hun man of vrouw in 1995 verbleef. Er waren veteranen bij die heel weinig over hun ervaringen gesproken hebben thuis, wel met collega's, maar niet met hun partners. Voor die partners was het goed om een beeld te krijgen en de sfeer van het gebied te ervaren. Ik denk dat de reis relaties verdiept heeft. Een vete­raan met zijn verhaal heeft ook thuis een klankbord nodig."

Helende werking
Hetebrij vindt dat terugkeerreizen vete­ranen kunnen helpen bij verwerkings­problemen, maar plaatst daar wel een kanttekening bij. "Sommige veteranen keren terug om thuis te komen. Zij heb­ben de uitzending nooit kunnen afslui­ten. Zij leven als het ware in twee werel­den: geografisch zijn ze in Nederland, maar het is geen totale re-integratie. De oorlog zit nog in hen. De veteraan die besluit om mee te gaan op een terug­keerreis moet zich bewust zijn van zijn problematiek. Als onderdeel van verwerking kan een terugkeerreis een helende werking hebben, maar dan wel in overleg met een deskundig behandelaar. Ook Vlema vindt dat met name getraumatiseerde veteranen er nog niet altijd aan toe zijn om terug te keren naar het missiegebied. "De confrontatie met wat toen gebeurde is niet eenvoudigmaar ook onvermijdelijk. Dat vraagt een zekere kracht en de bereidheid om met jezelf het gesprek aan te gaan. Ik heb die kracht en bereidheid bij vete­ranen gezien en ervaren. Maar er zijn ook mensen met zulke grote trauma's dat de eigen kracht als het ware tel­kens weer wordt afgebroken. Daarbij is professionele hulp geboden en in die situaties zou ik voorzichtig zijn om een terugkeerreis aan te raden." Toch vindt ook de legerpredikant dat terugkeerreizen vaak een positief effect hebben. "Ik denk dat wanneer mensen diepe en pijnlijke ervaringen hebben opgedaan en de wil is daar om daarmee aan de slag te gaan om tot heling te komen, dat een terugkeerreis zeer hel­pend kan zijn." De legerpredikant was onder de indruk van wat hij meemaakte in Srebrenica. "Er was een arts in de groep die werd aangesproken door een van de vrouwen. Hij had indertijd haar dochter geopereerd in het ziekenhuis van de stad. Dat vond ik een prachtig en hoopvol moment. Dat gold ook voor het laatste ritueel in het gebied.

In een zaal had ik een tafel gezet met een kaars erop en kleine lichtjes erom­heen. Ik nodigde de deelnemers uit een lichtje te ontsteken en daarbij, indien men dat wilde, iets te zeggen over de eigen ervaringen en wat men meenam naar huis. Daar kwam veel naar boven, er waren tranen en er was humor. Op zulke momenten kan dat heel goed samengaan."

Terug naar boven

Terug naar het overzicht